ल्होसारको फेरिँदो स्वरूप

   

-गौरी तमु

काठमाडौँ — तमु ल्होसार/ल्होछार नजिकिँदै गर्दा गुरुङ समुदायमा गाउँदेखि सहर र स्वदेशदेखि विदेशसम्म विभिन्न कार्यक्रम भइरहेका छन् । ल्होसारलाई लक्षित गरी सांगीतिक, साहित्यिक, शैक्षिक, स्योंकै (वनभोज), चिठ्ठा खोल्ने कार्यक्रम, परदेशिएकाहरू घरदेशमा आउने एवं ल्होसारकै लागि विभिन्न सांस्कृतिक कार्यक्रम र गुरुङ पुरोहित (खेगी, लम) लिएर विदेश जाने क्रम बढ्दो छ ।

अन्नपूर्ण, मनास्लु हिमचुली पहाडको दक्षिण पहाडको क्षेत्र हँुदै नेपालको पूर्वी पहाड र केही मात्रामा भुटान, सिक्किमसम्म फैलिएका गुरुङहरू बढ्दो भूमण्डलीकरणका कारण संसारभर छरिएर रहेका छन् । आफू जहाँ रहे पनि आफ्नो भाषा, संस्कार संस्कृतिलाई माया गर्ने गुरुङ समुदायले पुस १५ गतेलाई तमु ल्होसार/ल्होछारका रूपमा संसारभर धुमधामले मनाउँछन् । गुरुङ समुदायले यो वर्ष पुरानो च्ह्य ल्हो (चरा वर्ग) को बिदाइ र नयाँ खी ल्हो (कुकुर वर्ग) को स्वागत गर्दै हर्षोल्लासका साथ ल्होसार/ल्होछार मनाउँदैछन् ।

ल्होसारले गुरुङ समुदायमा नयाँ संवत्को सुरुवात गराउँछ । यही दिन आफ्नो गुरु प्रथम महापुरुषको जन्म भएको हुनालेसमेत गुरुङ समुदायले यो चाड मनाउँछन् । हिन्दु शास्त्रमा १२ वटा राशिको महत्त्व रहेजस्तै गुरुङ शास्त्रमा पनि चरा र जनावरको नामबाट नामकरण गरिएका १२ वर्गको विशेष महत्त्व रहन्छ । प्रत्येक वर्ष एउटा वर्गले भोग गरेपछि अर्को वर्ष नयाँ वर्गको सुरुवात हुन्छ । गुरुङहरू गुरुङ पात्रोअनुसार नै आफ्नो उमेर गणना गर्छन् भने लामा र पच्यु शास्त्र अनुसार वर्ग हेरेर शुभ–अशुभ पत्ता लगाई पूजापाठ र ग्रहशान्ति गर्छन् । पुस १४ गते रातिदेखि नै विशेषत: गुरुङ युवायुवती ल्होसार/ल्होछार स्वागत गर्न आगो बालेर नाचगान गर्दै जागा बस्छन् भने १५ गते बिहानै गुरुङ पोसाकमा सजिएर गुम्बा र क्होइवो (मन्दिर) मा गई पूजापाठ गरी लम, पच्यु गुरुहरूद्वारा रिपा, खदा लगाई मान्यजनबाट आशिर्वाद ग्रहण गर्दै आपसमा शुभकामना आदान–प्रदान गर्दै यो चाड मनाउँछन् । पछिल्लो समय शैक्षिक चेतनाको वृद्धि, सूचना, सञ्चार र प्रविधिको विकास, बसाइँ–सराइ, विदेशिने क्रम र सामाजिक सञ्जालको बढ्दो प्रयोगले समेत ल्होसारको स्वरुपमा केही परिवर्तन भएको पाइन्छ ।

उहिलेको ल्होसार
सहर, बजार र विदेशमा भन्दा गाउँघरमा ल्होसारको रौनक हुन्थ्यो । घरहरू अहिलेजस्तो मान्छेविहीन रित्तो हुँदैनथे । ल्होसार आएपछि बाटो, घर, चोक र आँगनहरू सामुहिक रूपमा सरसफाइ गरिन्थे । सामुहिक रूपमै स्योंरा (भैलो) खेलेर उठेको चामल र रकमबाट सामाजिक काम गर्नुका साथै फराकिलो फाँट या खेतबारीमा गएर ल्होसार मनाइन्थ्यो । नजिकैका नातेदार एवं आफ्ना छोरी–ज्वाइँलाई मिठो–मसिनो खान निम्त्याइन्थ्यो । ल्होसार मनाउँदा आफ्नै गाउँका कलाकारहरूद्वारा पुरानो लोकभाकामा नाचगान एवं रमाइलो गरिन्थ्यो । नाचगानमा बजाइने सामग्री डम्फु, मादल, खैंजडी, सारङ्गीहरू गाउँघरमै बनाइन्थे ।

गाउँघरमै बुनिएका गुरुङ पोसाकहरू (भाङ्ग्रा, घलेक, पछ्यौरी आदि) लगाइन्थ्यो । आर्थिक हिसाबले सबै स्तरका गुरुङले समान किसिमले एकै ठाउँमा बसेर ल्होसार मनाउँथे ।
मातृभाषा बोलिन्थ्यो, आफ्नै भाषामा गीत गाइन्थ्यो । आपसमा गहिरो आत्मियता हुन्थ्यो । एक गाउँले अर्को गाउँलाई पालैपालो भोज खुवाउने कार्यक्रम पनि हुन्थे । ल्होसारका बेला छेलो हान्ने खेल हुन्थे । यी क्रियाकलापले स्थानीय गीत, संगीत र गुरुङ भाषा संरक्षणमा सहयोग पुर्‍याउँथ्यो । गाउँघरमै बुनिएका गुरुङ पोसाकको प्रयोगले स्थानीय व्यवसाय प्रबद्र्धन गथ्र्याे । अहिले जस्तो सूचना र सञ्चारको विकास थिएन, शुभकामना आदान–प्रदान प्रत्यक्ष भेटघाटमा मात्रै सीमित हन्थ्यो । उहिलेको ल्होसार तडक–भडक र विवादरहित हुन्थ्यो । ल्होसार कि ल्होछार भनेर शब्दमा विवाद पनि सुनिँदैनथ्यो । गुरुङहरू फरक धार्मिक संस्थामा विभाजित थिएनन् ।

अहिलेको ल्होसार
अहिले गुरुङहरू सहर, बजार र विदेशसम्म छरिएर रहेका छन् । गुरुङ गाउँहरू सुनसान छन् । ल्होसारको रौनक गाउँमा कम, सहर एवं बेलायत लगायतका मुलुकमा बढी देखिन्छ । ल्होसारका कार्यक्रमहरू अब फाँट र खेतका गराहरूबाट समाजघर र पार्टी प्यालेसमा हुनथालेका छन् । अहिले सप्ताहब्यापी कार्यक्रम र भोज खानेचलन बढ्दो छ । पोसाकको नाममा गहना प्रदर्शनको लहर बढ्दैछ । युवायुवतीमा पुरानो डिजाइनका गुरुङ पोसाकलाई आधुनिक किसिमले पहिरिने क्रम बढ्दो छ, जुन दु:खद कुरो हो । ल्होसारमा विस्तारै विदेशी गीत–संगीतको समेत प्रभाव परिरहेको छ ।

पोखराको सन्दर्भमा एउटै गाउँका गुरुङहरू बसाइँ–सराइसँगै सहर पसेपछि विभिन्न समाज र समुहमा प्रवेश गर्दैछन् । जनसंख्या वृद्धिका कारण अब गाउँमा जसरी सहरमा ल्होसार एकै ठाउँमा मनाउन सम्भव पनि छैन । ल्होसारको शुभकामना आदान–प्रदानको कार्यक्रम सञ्चारका माध्यमबाट पनि दिन थालिएका छन् । सामाजिक सञ्जालहरूको प्रयोगले ल्होसार/ल्होछार कार्यक्रमको विशेषतार महत्त्व अहिले गैरगुरुङ समुदायले पनिबुझ्दैछन् । त्यसो त ल्होसारकै अवसर पारेरनयाँ काम सुरु गर्ने, पुस्तकहरू प्रकाशित गर्ने, विमोचन गर्ने, समाजसेवामूलक काम गर्नेजस्ता सकारात्मक संस्कारको सुरुवात पनि भएको छ । तर अहिलेको ल्होसार कार्यक्रमहरूमा धेरै ठाउँमा गुरुङ गीत कम र विदेशी गीत बढी बज्न थालेका छन् । त्यस्तै अघिल्लो पुस्ताबाट दोस्रो पुस्तामा सीप हस्तान्तरण नहँुदा र सबै सहर एवं विदेश पलायन भएपछि गाउँघरमै तानमा बुनिने राडीपाखी, गुरुङ पोसाक र स्थानीय पेसाहरू नैसङ्कटमा छन् ।

उहिले गाउँमा एकै ठाउँ भेला भएर ल्होसार मनाउने गुरुङहरू अहिले गुम्बा र क्होइबोमा विभाजित भएका छन् । ल्होसार र ल्होछार शब्दमा विवादहरू बढ्दैछन् । एक पक्षधर गुरुङरु ल्होसार अर्थात ल्हो (वर्ग) सार (फुल्नु) भन्दैछन् भने अर्का पक्षधर गुरुङहरू ल्हो (वर्ग) छार (नयाँ) भन्दैछन् । अब गुरुङ समुदाय यी सामान्य शब्द विवादमा अल्झिनु हँुदैन । गुरुङ समुदाय यस्तै झिनामसिना समस्यामा अल्झिरहेका छन् । नेपालमा अहिले गुरुङ समुदायको तमु ह्युल छोंज धिं (गुरुङ राष्ट्रिय परिषद्), तमु धिं, तमु बौद्ध सेवा समिति, तमु प्ये ल्हुँ संघ लगायतका संघ–संस्थाका शाखा विदेशसम्म सक्रिय छन् । गोर्खा सैनिकहरूले आफ्नो परिवार नै बेलायत लान थालेपछि अहिले त्यहाँ गुरुङ समुदायको उल्लेख्य उपस्थिति छ । त्यसकारण पनि नेपाल बाहिर बेलायतमा सबैभन्दा ठूलो ल्होसार कार्यक्रम हुने गरेको छ । ती कार्यक्रम गुरुङ समुदायका लागिमात्रै लक्षित हुँदैनन् ।

अबको ल्होसार
गुरुङ समुदायले गाउँ हँुदै सहर र सहर हुँदै विदेशसम्म धुमधामसाथ तमु ल्होसार मनाउँदै गर्दा यसका सामाजिक, धार्मिक, सांस्कृतिक, वैज्ञानिक महत्त्व अनुरुप आफ्नो भाषा, साहित्य, संस्कार, संस्कृतिको संरक्षण र प्रबद्र्धन गर्नुपर्छ र यसमा सबै गुरुङहरूलाई एकै सूत्रमा बाँध्न सक्नुपर्छ । सबैलाई खि ल्होसारको आशिमला  !
-कान्तिपुरबाट

 तपाईं हामीसंग एन्ड्रोइड एप का साथै फेसबुकट्वीटर मार्फत् पनि जोडिन सक्नुहुन्छ ।

Disclaimer : The idea of a free press is one that we hold in the highest regard. We believe in bringing our site visitors ,the widest possible array of information . We have great trust and respect for you . Among the material posted here for your consideration, there will doubtless be some that you find useless, and possibly offensive, but we believe you will be perceptive enough to realize that even the stories you disagree with some value in terms of promoting your own further self-definition and insight. Our site is a smorgasbord of material...take what you wish and click or scroll right past that which doesn't interest you.
Fair use Notice : Many of the stories in this site can be use as its efforts to advance the understanding of environmental issues and sustainability, human rights, economic and political democracy, and issues of social justice. We believe this constitutes a 'fair use' of the copyright material as provided by Copyright Law. If you wish to use such copyright material for purpose of your own that goes beyond 'fair use'...you must obtain permission from the copyright owner.
© 2018 namasteeurope.com :::फोटो तथा समाचार पठाउन  : info@namasteeurope.com